Φοινικικοί θησαυροί;

Ο αρχαίος θαλασσοπόρος λαός των Φοινίκων, γνωστός σε πολλούς από τον Αστερίξ και τον Οβελίξ, άφησε στα ταξίδια του στη Μεσόγειο αρκετούς θησαυρούς (στην Aliseda, για παράδειγμα, και στο El Carambolo). Και αυτό το άρθρο έχει ως θέμα του ένα μυστηριώδες αγαθό που μετέφεραν μαζί τους - ένα αγαθό που ίσως ανέσυρε πρόσφατα ο Βασίλης Τσακτσαρλής. Μια συναρπαστική ιστορία για έναν οινολογικό θησαυρό ...

Για το ιστορικό υπόβαθρο έχω ήδη γράψει στο ρεπορτάζ για το Κτήμα Βιβλία Χώρα, αλλά τώρα που φτάνουμε στη δοκιμή του αρχαίου κρασιού που ο Τσακτσαρλής ίσως επανέφερε στη ζωή, αξίζει να ανακεφαλαιώσουμε σύντομα την προϊστορία.

Αφετηρία για την ιστορική μας εκδρομή είναι όσα γράφει το ίδιο το οινοποιείο στην ιστοσελίδα του για το τοπίο που επέλεξε για τους αμπελώνες του:

The Phoenicians, esteemed navigators and merchants, came to the Pangeon area in search of precious metals and first introduced a special grape variety known as 'Biblia". The same variety continued to be cultivated for centuries and the wine made from it was called "Bilinos Oenos '' (which means wine in ancient Greek). The whole area was named "Biblia Chora" – land of Biblia after it, as appears in historical writings of Isiodos, Theoktitos and Michail Psellos.

Τι συμβαίνει λοιπόν με αυτό το αρχαίο κρασί των Φοινίκων; Όσον αφορά την ιστορία της λέξης, πρέπει πράγματι να γυρίσουμε πίσω σε εκείνους τους θρυλικούς θαλασσοπόρους. Πρόκειται για σημιτικό λαό που εγκαταστάθηκε στην περιοχή του Λεβάντε την 1η χιλιετία π.Χ. Σημαντική τους έδρα ήταν η σημερινή Βύβλος, την οποία οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν Βύβλο. Πώς ακριβώς κατέληξαν οι Έλληνες σε αυτό το όνομα - που στο πρωτότυπο αποτελείται από τα σημιτικά σύμφωνα «Gbl» - παραμένει ασαφές. Χρειάζεται κανείς να παρακούσει αρκετά ...

Η ονομασία της πόλης αυτής επιβίωσε, μέσα από παρακαμπτήριες διαδρομές, ακόμη και στην καθημερινή μας γλώσσα. Επειδή ο πάπυρος από την Αίγυπτο - το σημαντικότερο υλικό γραφής της εποχής - είχε στη συγκεκριμένη πόλη το κύριο εμπορικό του κέντρο, ο κύλινδρος παπύρου ονομάστηκε σύντομα ο ίδιος βυβλίον ή βιβλίον. Μέχρι σήμερα το «βιβλίο» κρατά αυτό το όνομα. Και στα γερμανικά, ένα βαρύ βιβλίο (στην ουσία μια μικρή βιβλιοθήκη) ονομάζεται από εδώ «Bibel» - Βίβλος. (Γιατί οι Γερμανοί δεν λένε «Vivel», όπως θα περίμενε κανείς, το έχω εξηγήσει αλλού.)

Πώς όμως επιστρέφουμε από αυτή την εκδρομή στην αρχαιότητα και στην ονομασία των σημερινών βιβλίων στο οινοποιείο μας; Μια σύντομη ματιά στις πηγές δείχνει ότι η περιοχή ήταν πράγματι γνωστή στην αρχαιότητα ως Βιβλία χώρα ή, εν συντομία, Βιβλίνη. Πώς όμως απέκτησε αυτό το όνομα; Είχε άραγε σχέση με τους θαλασσοπόρους από τη Βύβλο και το κρασί που είχαν φέρει μαζί τους;

Η περιοχή ήταν πράγματι φημισμένη για το κρασί της, τον Βίβλινο οίνο. Ο Θεόκριτος, για παράδειγμα, βάζει να σερβίρεται στη Σικελία «βίβλινος» οίνος, που παρά τη μακρά παλαίωση εξακολουθούσε προφανώς να εντυπωσιάζει:

Δύο κοτόπουλα είχα σφάξει, κι ένα γουρουνόπουλο του γάλακτος· άνοιξα και βίβλινο κρασί, με υπέροχο άρωμα, τεσσάρων σχεδόν χρόνων, και όμως σαν να βγήκε μόλις από το πατητήρι. Κρεμμύδια έβαλα στο τραπέζι και σαλιγκάρια· υπέροχο πιοτό ήταν. Ύστερα κερνούσαν ανέρωτο, να πιει κανείς στην υγειά όποιου ήθελε, αρκεί να έλεγε το όνομά του· και τα φωνάζαμε δυνατά και πίναμε, όπως άρεσε στον καθένα.

Υπήρχε λοιπόν βίβλινος οίνος, υπήρχε και βιβλίνη περιοχή. Το ερώτημα είναι μόνο: είναι οι Φοίνικες ο συνδετικός κρίκος που λείπει; Ονομάστηκε η περιοχή από το κρασί των κατοίκων της Βύβλου, που εκείνοι σέρβιραν εκεί;

Οι αρχαίοι ετυμολόγοι δεν συμφωνούσαν, όπως φαίνεται, αν ο βίβλινος οίνος ονομάστηκε απλώς από την περιοχή - ή από μια ποικιλία σταφυλιού που απαντούσε εκεί, με το όνομα Βιβλία. Η ποικιλία αυτή λέγεται ότι υπήρχε και στη Νάξο. Ένας σήμερα άγνωστος ποταμός του νησιού με το όνομα Βίβλος αναφέρεται γι' αυτό ως συνονόματος. Απ' όσο μπορώ να δω, η έρευνα σήμερα τείνει πράγματι να ανάγει το όνομα του κρασιού στην περιοχή ανάμεσα στο Παγγαίο και τη θάλασσα (περίπου 10 χλμ.), ενώ το ίχνος της Νάξου θα μπορούσε να εξηγηθεί από την παρουσία Θρακών στο νησί - ως δευτερογενής εξαγωγή, ας πούμε. Με άλλα λόγια: ο βίβλινος οίνος ονομαζόταν πιθανότατα έτσι επειδή τα κλήματά του φύτρωναν στη βιβλίνη περιοχή, και στη συνέχεια φυτεύτηκαν και αλλού.

Εκεί όπου βρίσκεται σήμερα το οινοποιείο Βιβλία Χώρα, παραγόταν λοιπόν κατά πάσα πιθανότητα στην αρχαιότητα ένας πολύ φημισμένος «βίβλινος οίνος», που έδωσε στην περιοχή το όνομά της. Το αν χρειαζόμαστε όμως πραγματικά τους Φοίνικες ως προϊστορία δεν μου είναι απολύτως σαφές. Ή μάλλον: έπειτα από σύντομη επισκόπηση των πηγών, δεν φαίνεται ξεκάθαρο τι είδους «αιτία» υποτίθεται ότι αποτελούν οι Φοίνικες. Στην Ηράκλεια Λυγκηστίδα - στη σημερινή Βόρεια Μακεδονία - επιγραφή του 4ου αιώνα π.Χ. κάνει πράγματι λόγο για «βιβλίνα» φύτευση αμπέλου (βυβλίνα μασχάλα), και εκεί τουλάχιστον εννοείται φύτευση με υλικό από την πόλη Βύβλο.

Είναι λοιπόν το κρασί της βιβλίνης περιοχής «βίβλινο» επειδή ανάγεται σε κλήματα από τη Βύβλο; Το όλο ζήτημα γίνεται ιδιαίτερα συναρπαστικό από το γεγονός ότι πριν από μερικά χρόνια ο Βασίλης Τσακτσαρλής ανακάλυψε στο Παγγαίο ένα μοναχικό κλήμα - ή μάλλον του το υπέδειξαν - και το καλλιέργησε. Τα φυτά αυτά πράγματι δεν μπορούν να αποδοθούν σε καμία γνωστή ποικιλία. Πρόκειται άραγε για απογόνους της φύτευσης των Φοινίκων; Σύμφωνα με την ανάλυση DNA, πρόκειται για παλαιά ελληνική ποικιλία. Τη ρομαντική ιδέα ότι το Κτήμα Βιβλία Χώρα αναβίωσε αρχαίο κρασί από τα σοκάκια της Βύβλου πρέπει λοιπόν μάλλον να τη βάλουμε στο αρχείο.

Να κάνει όμως κανείς εικασίες και όνειρα επιτρέπεται. Ίσως οι Φοίνικες να έπαιξαν ρόλο με άλλον τρόπο. Όχι ως οι υπεύθυνοι αμπελουργοί, αλλά ίσως παρ' όλα αυτά ως «υποβολείς». Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί, για παράδειγμα, μήπως η Βιβλία χώρα δεν είναι απλώς η «χώρα του παπύρου». Ο πάπυρος, σύμφωνα με τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο (Φυσική Ιστορία 13,12), δεν φυτρώνει μόνο στην Αίγυπτο αλλά και βορειότερα ... Αυτό μου φαίνεται διαισθητικά τουλάχιστον εξίσου εύλογο με το να τοποθετήσουμε τους ίδιους τους Φοίνικες στη Θράκη, όπου η παρουσία τους δεν φαίνεται να τεκμηριώνεται αρχαιολογικά.

Το κρασί που πουλά πλέον το Κτήμα Βιβλία Χώρα με το ηχηρό όνομα «Βίβλινος» δεν είναι λοιπόν μάλλον, όπως θα υπονοούσε ίσως το παραπάνω απόσπασμα της ιστοσελίδας, φοινικικός θησαυρός ... τίποτα όμως δεν εμποδίζει - και αυτό είναι τελικά το ουσιώδες - να πρόκειται για αναβίωση του γνωστού σε όλη τη Μεσόγειο βίβλινου οίνου! (Έστω και για την πλάκα, θα άξιζε κάποτε να τον παλαιώσουν ακολουθώντας αρχαίες πρακτικές!)

Είναι όμως η σύγχρονη εκδοχή πράγματι τόσο εξαίσια όσο υμνεί ο Θεόκριτος το αρχαίο προϊόν;

Το Biblinos Rosé 2020 της μυστηριώδους ποικιλίας είναι και στη μύτη αρχικά αρκετά αινιγματικό. Εκεί μάλλον φρουτώδες, στο στόμα ανοίγει με πλούσια μεταλλικότητα και φαινολικό κράτημα. Πολυεπίπεδο κρασί, που όμως δύσκολα ακόμη αποκρυπτογραφείται και ίσως χρειάζεται λίγο χρόνο ακόμη, ώστε να διαφοροποιηθούν τα διάφορα αρώματα. Με αρκετή υπομονή πάντως αποκαλύπτει ήδη μερικά μυστικά: το φρούτο τείνει περισσότερο προς τα οπωρικά παρά προς τα μούρα, και στην επίγευση οξύτητα και αλμύρα κρατούν πολύ. Κρασί που ήδη τώρα αξίζει εξαιρετικούς 17 βαθμούς.

Το Biblinos Ερυθρό 2015 αφήνει στη μύτη αρχικά λίγες ενδείξεις για το πρωτογενές φρούτο αυτού του μυστηριώδους κλήματος. Πιπέρι, σκούρα μούρα και ένα αλκοόλ που με 14% ακροβατεί ακριβώς στο όριο κυριαρχούν στην εικόνα. Και στο στόμα κυριαρχεί το ξύλο (βαρέλια 500 λίτρων) με μάλλον βαριά αρωματικά. Και πάλι ανακατεύεται από κάτω κάτι από μούρα, σαν αρώνια. Στο προσκήνιο μένει όμως το σανταλόξυλο - χωρίς τίποτα στυφό (πλέον, κατά πάσα πιθανότητα). Με τον εξίσου κυρίαρχο ευκάλυπτο, θα μπορούσε κανείς σχεδόν να σκεφτεί ένα Merlot από την Αυστραλία. Συγχρόνως όμως το κρασί διατηρεί τραγανή οξύτητα, που του χαρίζει αρκετή κομψότητα ώστε να νομίζει κανείς ότι βρίσκεται σχεδόν στον Ροδανό. Στην Ελλάδα σπάνια συναντά κανείς κρασιά αυτής της στιλιστικής, και αυτή η εκδοχή αξίζει οπωσδήποτε σπουδαίους 17,5 βαθμούς. Πιθανότατα υπήρχαν και περιθώρια για περισσότερους. Ίσως το κρασί αυτό, έξι χρόνια μετά τον τρύγο (η δοκιμή έγινε το 2021· ο Θεόκριτος μιλά βέβαια για τέσσερα χρόνια ...), να βρίσκεται σε μια κοιλάδα, όπου το πρωτογενές φρούτο έχει ήδη κάπως εξατμιστεί, ενώ τα κομψότερα τριτογενή αρώματα δεν έχουν ακόμη διαμορφωθεί. Παραμένουμε στα ίχνη της υπόθεσης ...