Τα κρασιά Tomos του Παναγιωτόπουλου, και το καλύτερο βρίσκεται στην κατώτατη βαθμίδα

Τον Ιούνιο του 2026 βρέθηκαν δίπλα δίπλα στο ποτήρι πέντε ερυθρά κρασιά από την Τριφυλία: τα τρία κρασιά της σειράς Tomos του Κτήματος Παναγιωτόπουλου, μαζί με τον προκάτοχό τους, τον Cabernet Sauvignon Bio 2010, και, ως γειτονικό μέτρο σύγκρισης, τον συνομήλικο Anny's Animus Merlot 2014 του Κτήματος Τσώλη. Το νεότερο από αυτά τα κρασιά ήταν δώδεκα ετών, το παλαιότερο δεκαέξι, και κανένα δεν έδειχνε κουρασμένο. Αυτό και μόνο είναι αξιοσημείωτο για μια περιοχή που διεθνώς σχεδόν κανείς δεν έχει στον χάρτη. Ακόμη πιο αξιοσημείωτο είναι το τι έκανε η γευστική δοκιμή στην ιεράρχηση του οίκου: το επισήμως χαμηλότερο από τα τρία κρασιά Tomos, ο Syrah, ήταν με διαφορά το καλύτερο. Όποιος αγοράζει με βάση την ιεραρχία του οίκου, εδώ θα είχε κάνει λάθος επιλογή.

Τριφυλία, η παραμελημένη δυτική ακτή

Η ΠΓΕ Τριφυλία υφίσταται από το 1989 και βρίσκεται στα βορειοδυτικά της Μεσσηνίας, στα νοτιοδυτικά της Πελοποννήσου, με κοινότητες όπως η Κυπαρισσία, τα Φιλιατρά, οι Γαργαλιάνοι, ο Αετός, η Αυλώνα, το Δώριο, η Είρα, ο Νέστορας και τα Τρίπυλα. Η ζώνη έχει μακρά παράδοση με γαλλικές ερυθρές ποικιλίες: επιτρέπονται μεταξύ άλλων Cabernet Sauvignon, Cabernet Franc, Merlot, Syrah, Grenache Rouge, Carignan, Tempranillo και Αγιωργίτικο, ενώ τα σταφύλια της περιοχής πηγαίνουν και σε πολλά οινοποιεία εκτός της ζώνης. Το κλίμα της Μεσσηνίας επηρεάζεται ευνοϊκά από τους ανέμους του Ιονίου Πελάγους, με ήπιους χειμώνες και μακρά, θερμά καλοκαίρια· στα δυτικά οι βροχοπτώσεις σημειώνονται κυρίως τον χειμώνα και στις αρχές της άνοιξης.

Ο Πύργος Τριφυλίας βρίσκεται σε υψόμετρο περίπου 400 μέτρων, στον δρόμο ανάμεσα στη Χώρα και τους Γαργαλιάνους, περιτριγυρισμένος από λόφους γεμάτους ελιές και αμπέλια. Εδώ, στην περιοχή Παχυμάρι, φύτεψε ο Δημήτρης Παναγιωτόπουλος το 1982 τα πρώτα του αμπέλια, Cabernet Sauvignon, πολύ πριν ολοκληρωθεί το 2005 το δικό του οινοποιείο. Είχε εργαστεί προηγουμένως σε άλλο οινοποιείο και ήθελε να φτιάχνει δικά του κρασιά «σύμφωνα με τη δική του επιλογή και πεποίθηση»· κατά τη δική του περιγραφή, μελέτησε τη δυναμική των εδαφών του για να βρει τις κατάλληλες ποικιλίες. Σήμερα το κτήμα καλλιεργεί 15 εκτάρια, αποκλειστικά βιολογικά, με Cabernet Sauvignon, Merlot, Syrah και Chardonnay, καθώς και Μαλαγουζιά, Ασύρτικο και Αγιωργίτικο· ο τρύγος γίνεται από τις αρχές Σεπτεμβρίου έως τα μέσα Οκτωβρίου.

Το Κτήμα Τσώλη εδρεύει στους γειτονικούς Γαργαλιάνους. Ο Κωνσταντίνος Τσώλης ξεκίνησε το 1993 με αμπέλια Cabernet που είχε φυτέψει ήδη τη δεκαετία του ογδόντα· την οινοποίηση έχει αναλάβει από το 1999 ο Φίλιππος Κούκης. Τα δύο Merlot αυτής της δοκιμής προέρχονται επομένως από άμεση γειτνίαση. Η δυτική ακτή της Πελοποννήσου είναι διεθνώς πολύ παραμελημένη, και αυτή η γευστική δοκιμή δείχνει πόσο δυναμικό κρύβεται εκεί.

Τέσσερις βαθμίδες χωρίς ορισμό

Το κτήμα κατατάσσει ολόκληρη τη γκάμα του στην ιστοσελίδα του σε τέσσερις βαθμίδες, τις οποίες ονομάζει το ίδιο έτσι και δεν τις εξηγεί πουθενά: «Extreme Value Wines», «Premium Wines», «Super Premium Wines», «Ultra Premium Wines». Στα ερυθρά, ο Faces Red βρίσκεται ως Extreme Value στην κατώτατη θέση. Ως Premium ακολουθούν ο Stony Lane Red, ο Cube Agiorgitiko, το συμβατικό Merlot και, ας το προσέξουμε, ο Tomos III Syrah. Super Premium είναι ο συμβατικός Cabernet Sauvignon, ο Tomos I Cabernet Sauvignon και ο Tomos II Merlot. Στην κορυφή θρονιάζεται ως μοναδικό Ultra Premium ο «36», σύμφωνα με το κτήμα 36 μήνες σε καινούργια δρύινα βαρέλια, «από τα καλύτερα αμπελοτεμάχιά μας, μόνο στις καλύτερες χρονιές».

Αυτή η κατάταξη δεν αντέχει σε καμία προσεκτικότερη εξέταση. Ο Tomos III βρίσκεται στην ίδια βαθμίδα με το απλό, συμβατικό Merlot του οίκου και μία βαθμίδα κάτω από τον συμβατικό Cabernet. Ο συμβατικός Cabernet, πάλι, μοιράζεται τη βαθμίδα του με τον Tomos I, παρόλο που εκείνος είναι ο βιολογικά πιστοποιημένος μονοαμπελικός οίνος με 24 μήνες ωρίμανσης σε βαρέλι και μόλις 6.900 φιάλες. Ο Tomos II (κάτι παραπάνω από 8.200 φιάλες) και ο Tomos III (κάτι παραπάνω από 8.500 φιάλες) έχουν σχεδόν την ίδια παραγωγή και την ίδια παλαίωση, καταλήγουν όμως σε διαφορετικές βαθμίδες. Το σύνολο μοιάζει με ιεράρχηση των ποικιλιών: Cabernet επάνω, Merlot στη μέση, Syrah κάτω, ανεξάρτητα από το τι υπάρχει μέσα στη φιάλη. Η αγορά το βλέπει αλλιώς. Ο «Premium» Syrah κοστίζει στο εμπόριο 40-60 €, τα «Super Premium» αδέλφια του βρίσκονται περίπου στα 24 € (Tomos I) και στα 20-30 € (Tomos II).

Και το όνομα συμβάλλει στη σύγχυση. «Tomos», δηλαδή τόμος, όπως ο τόμος ενός βιβλίου, και οι αριθμοί I, II, III ακούγονται σαν σειρά κατάταξης, δηλώνουν όμως μόνο την ποικιλία. Οι σειρές έχουν διαφορετική ηλικία: ο βιολογικός Cabernet υπάρχει από το 2000, το βιολογικό Merlot από το 2003, ο Syrah από το 2006. Το όνομα «Tomos» φέρει η σειρά μόλις από τη χρονιά 2013· ο Cabernet του 2010 κυκλοφορούσε ακόμη απλώς ως «Cabernet Sauvignon Bio». Δύο παλαιότερες σημειώσεις μας ταιριάζουν στην εικόνα: ο Agiorgitiko Cube 2015, που σήμερα κατατάσσεται ως Premium, πήρε από εμάς 90 βαθμούς και κόστιζε από το κτήμα μόλις 6,80 €. Η Μαλαγουζιά 2020, που σήμερα κατατάσσεται ως Super Premium, έφτασε τους 83 βαθμούς. Ένα σύστημα που να αξίζει το όνομά του μοιάζει αλλιώς.

Τρεις χρονιές, τρεις ιστορίες

Για την ίδια την Τριφυλία δεν υπάρχει ξεχωριστή έκθεση τρύγου· οι δικές μας αξιολογήσεις χρονιών σκιαγραφούν επομένως το πλαίσιο για τη δυτική Πελοπόννησο, όχι μια κρίση για την ίδια τη ζώνη. Στην κλίμακά μας από 0 έως 10, το 2013 βρίσκεται για τα δυτικά και νότια του Ιονίου στο 8,0 (Ελλάδα και Πελοπόννησος από 7,5), το 2010 σταθερά στο 6,0 και το 2014 σταθερά στο 5,5. Οι κλιματικές τιμές, αντίθετα, ισχύουν ακριβώς για τον Πύργο Τριφυλίας στα 400 μέτρα:

• Ιούλιος/Αύγουστος, μέσος όρος ημερήσιων μεγίστων: 30,7 °C (2010), 31,0 °C (2013), 29,5 °C (2014), κατά μέσο όρο 2000-2025 30,7 °C

• Ημέρες με 35 °C ή περισσότερο: 3 (2010), 0 (2013), 0 (2014), κατά μέσο όρο 2000-2025 3,2

• Βροχή από 20 Αυγούστου έως 15 Οκτωβρίου: 56 mm (2010), 56 mm (2013), 43 mm (2014), κατά μέσο όρο 2000-2025 69 mm

• Βροχή Οκτωβρίου: 161 mm (2010), 44 mm (2013), 65 mm (2014), κατά μέσο όρο 2000-2025 68 mm

Το 2013 ήταν επιτόπου μία από τις θερμότερες βλαστικές περιόδους από το 2000, η πέμπτη θερμότερη από τις 26, αλλά χωρίς ούτε μία ημέρα πάνω από τους 35 °C και με ξηρό Σεπτέμβριο: ακριβώς η συνθήκη στην οποία οι όψιμες ερυθρές ποικιλίες ωριμάζουν αργά και πλήρως, χωρίς συσσώρευση θερμότητας. Το 2014 ήταν μία από τις ψυχρότερες βλαστικές περιόδους της σειράς, η τέταρτη ψυχρότερη από τις 26, επίσης χωρίς ημέρα καύσωνα: μια ψυχρή χρονιά με υγρή άνοιξη και ξηρό καλοκαίρι. Ο Μάρτιος έφερε περίπου 104 mm έναντι 67 mm κατά μέσο όρο, η άνοιξη από τον Μάρτιο έως τον Μάιο ήταν πάνω από τον μέσο όρο· από τον Μάιο επικράτησε ξηρασία, το καλοκαίρι και ο τρύγος έμειναν ξηροί. Εκθέσεις τρύγου από άλλα μέρη της Πελοποννήσου αναφέρουν για το 2014 βροχή και πίεση ασθενειών· την άνοιξη αυτό είχε βάση και εδώ, αυτό που γλίτωσε η Τριφυλία ήταν το υγρό φθινόπωρο αυτών των ζωνών. Ο κίνδυνος για τις όψιμες ερυθρές βρισκόταν τελικά στην έλλειψη θερμότητας: όχι επειδή δεν έβρεξε ποτέ, αλλά επειδή η βροχή έπεσε νωρίς και η φάση ωρίμανσης έμεινε ψυχρή. Το 2010 ήταν διακριτικά θερμό, ο Οκτώβριος όμως έφερε με περίπου 161 mm περισσότερο από το διπλάσιο του συνηθισμένου, δηλαδή πίεση σε ό,τι κρεμόταν ακόμη έξω στα αμπέλια.

Οι ημερομηνίες τρύγου ταιριάζουν με την εικόνα. Ο Tomos I Cabernet μπήκε στο οινοποιείο στις 20 Σεπτεμβρίου 2013, με τις 30 προηγούμενες ημέρες πάνω από ένα τέταρτο ξηρότερες από το συνηθισμένο. Ο Syrah ακολούθησε στις 25 Σεπτεμβρίου, επίσης μετά από προηγούμενο διάστημα πάνω από ένα τέταρτο ξηρότερο από το συνηθισμένο, με τα ημερήσια μέγιστα των δύο προηγούμενων εβδομάδων ακριβώς στον μέσο όρο. Ο Tomos II Merlot τρυγήθηκε στις 10 Σεπτεμβρίου 2014, δηλαδή νωρίς, μέσα σε ένα ψυχρό τέλος καλοκαιριού, με το άμεσο προηγούμενο διάστημα σαφώς πιο υγρό από το κανονικό και πάνω από έναν βαθμό ψυχρότερο. Έντονη βροχόπτωση δεν υπήρξε πριν από κανέναν από τους τρεις τρύγους.

Τι προκύπτει από αυτά; Το καλύτερο κρασί της δοκιμής προέρχεται από την καλύτερη χρονιά, το λιγότερο συναρπαστικό από την πιο αδύναμη, ψυχρή χρονιά. Αυτό είναι μια παρατήρηση σε πέντε κρασιά, όχι απόδειξη. Ο Cabernet του 2013 προήλθε από την ίδια καλή χρονιά με τον Syrah και έμεινε στους 90 βαθμούς, ενώ ο Merlot του Τσώλη από το ίδιο ψυχρό 2014 έφτασε τους 91. Η ποικιλία και ο οινοποιός καθόρισαν εδώ περισσότερα από τη χρονιά. Η ιεράρχηση του κτήματος εξηγούσε τα λιγότερα.

Δύο Cabernet, δεκαέξι και δεκατριών ετών

Ο Cabernet Sauvignon Bio 2010 ανήκει στην ιδρυτική σειρά του οίκου και είναι σχεδιασμένος για μακρά παλαίωση όσο ελάχιστοι άλλοι ελληνικοί εκπρόσωποι της ποικιλίας: 24 μήνες σε γαλλική δρυ, στη συνέχεια πάνω από δέκα χρόνια ωρίμανση στη φιάλη στο κελάρι του οινοποιείου, πριν καν αποδεσμευτούν οι 12.000 φιάλες. Ο Σίμος Γεωργόπουλος τον έβρισκε ήδη το 2018 πιο φρέσκο, πιο τανικό και λιγότερο εξελιγμένο από τη συνομήλικη συμβατική αδελφή εμφιάλωση και του έδινε τουλάχιστον πέντε ακόμη χρόνια· το 2024, στα δεκατέσσερά του, το κρασί πήρε ακόμη χρυσό στα Sakura Awards στην Ιαπωνία. Στο ποτήρι έδειξε πολύ διεγερτικό toffee, λίγο ευκάλυπτο, ελάχιστες μόνο νότες δάσους. Η πρώτη γουλιά έφερε ακόμη πολύ κόκκινο φρούτο και καλή οξύτητα, έπειτα τανίνη με χαρακτήρα κακάο, με τη γεύση και την τανίνη ωστόσο να εξομαλύνονται σχετικά γρήγορα· η δομή προς το τέλος λείπει λιγάκι, με αποτέλεσμα και η οξύτητα να χάνεται κάπως στο κενό. Το αλκοόλ παραμένει με 14 % διακριτικό, η επίγευση διαρκεί αρκετά. Του δίνουμε **90** βαθμούς· σε αυτό το επίπεδο θα πρέπει να παραμείνει έως το 2031. Στο εμπόριο περίπου 25-30 €.

Ο Tomos I 2013, ο κληρονόμος ακριβώς αυτής της σειράς με νέο όνομα, προέρχεται από έναν μεμονωμένο βιολογικά πιστοποιημένο αμπελώνα, 24 μήνες σε βαρέλια των 225 λίτρων από γαλλική δρυ, 13,5 % vol., μόλις 6.900 φιάλες, στο εμπόριο γύρω στα 24 €. Στη μύτη ακόμη πολύ μαύρο φραγκοστάφυλο, πολύ τυπικό της ποικιλίας. Στο στόμα μια κάπως επίπεδη πρώτη εντύπωση, ούτε χρωματικά ιδιαίτερα πυκνός, αλλά για ένα κρασί δεκατριών ετών εκπληκτικά ευκολόπιοτος: πολλή ζωντάνια, σχεδόν βελούδινος, ένας ελαφρύς Cabernet παρά την παλαίωση σε ξύλο. Η επίγευση μένει μάλλον σύντομη, τουλάχιστον για κρασί αυτής της ποιοτικής βαθμίδας. Του δίνουμε **90** βαθμούς, με λίγη συμπάθεια ίσως 91. Βρίσκεται στο απόγειό του· όποιος τον έχει, μπορεί να τον ανοίξει χωρίς δισταγμό.

Merlot εναντίον Merlot, Παχυμάρι εναντίον Γαργαλιάνων

Ο Tomos II 2014, η περιορισμένη, βαρελάτη εκδοχή Merlot της σειράς (πρώτη χρονιά βιολογικού Merlot: 2003), τρυγήθηκε στο χέρι στις 10 Σεπτεμβρίου 2014, 24 μήνες γαλλική δρυς, 14,5 % vol., κάτι παραπάνω από 8.200 φιάλες, στο εμπόριο 20-30 €. Το κρασί είναι ακόμη πολύ, πολύ φρέσκο, χωρίς αμφιβολία. Μετά από μια αρκετά φρουτώδη μύτη, στο στόμα είναι ωστόσο απλώς υπερβολικά μαλακός· υπάρχει λίγη ένταση, λίγη εναλλαγή που θα τον έκανε συναρπαστικό. **89** βαθμοί, τους οποίους αναμένουμε να κρατήσει για πολύ ακόμη. Σε μερικά χρόνια θα βρίσκεται έτσι μπροστά από πάρα πολλά άλλα ελληνικά Merlot του 2014, από τα οποία ελάχιστα διασχίζουν τον χρόνο τόσο φρέσκα.

Πόσο του λείπει η ένταση το έδειξε ο συνομήλικος Anny's Animus από τους γειτονικούς Γαργαλιάνους, μονοποικιλιακός Merlot της ΠΓΕ Τριφυλία, 13,5 % vol., σύμφωνα με την οπίσθια ετικέτα 18 μήνες σε δρύινο βαρέλι και στη συνέχεια 24 μήνες ωρίμανση στη φιάλη, περίπου 26 €. Η ποιητική οπίσθια ετικέτα αφηγείται το κρασί σαν πρόσωπο: γεννημένο στην Τριφυλία, μεγαλωμένο στο δρύινο βαρέλι, ηρεμημένο στη φιάλη, με ψυχή, εξ ου και το όνομα Animus· η εικόνα της ετικέτας είναι έργο της ζωγράφου Ελένης Μιχαλακοπούλου. Ήδη στη μύτη ήταν σαφώς ανώτερος από τον Tomos II, όχι εξίσου φρέσκος βέβαια, αλλά πιο έντονος, με διεγερτικές νότες δαμάσκηνου. Στο στόμα μια οξύτητα που ανασηκώνει το κρασί ξανά και ξανά· δεν το στηρίζει αδιάλειπτα, όμως εμφανίζεται διαρκώς εκ νέου, ενώ και στην επίγευση παραμένει αρκετό φρούτο. Ένας πραγματικά καλοφτιαγμένος, καλά ωριμασμένος Merlot στο απόγειό του: **91** βαθμοί. Ακριβώς επειδή είναι τόσο καλός, θα πρέπει να πιωθεί μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια, εδώ υπάρχει κάτι να χαθεί. Το πώς τα καταφέρνει γενικά το ελληνικό Merlot στο διεθνές πεδίο το έχουμε περιγράψει σε άλλο άρθρο.

Ο τρίτος τόμος

Ο Tomos III 2013 (πρώτη χρονιά Syrah: 2006) δεν είναι τεχνικά ούτε στο ελάχιστο πιο απλά φτιαγμένος από τα αδέλφια του: μονοποικιλιακός Syrah από βιολογικά πιστοποιημένο αμπελώνα, τρυγημένος στο χέρι, στο οινοποιείο στις 25 Σεπτεμβρίου, 24 μήνες σε βαρέλια των 225 λίτρων από γαλλική δρυ, 13,5 % vol., κάτι παραπάνω από 8.500 φιάλες, στο εμπόριο στα 40-60 €. Στη μύτη πολύ φρουτώδης, ακόμη πολύ μύρτιλο, μαζί λίγη μαύρη σοκολάτα και μια ιδέα βαλσάμικου. Στο στόμα έχει, σε αντίθεση με τον Cabernet με τις πιο σφιχτές, ακόμη πιο μακρόβιες τανίνες του, διαρκώς περισσότερο φρούτο, και προς το τέλος εμφανίζεται ξανά μια αναζωογονητική, φρουτώδης οξύτητα. Μόνο η δεύτερη επίγευση θα μπορούσε να είναι λίγο καλύτερη. Από τα τρία κρασιά Tomos, αυτός ο Syrah είναι με διαφορά ο καλύτερος· δεν έχει κανέναν λόγο να κρύβεται μπροστά στα υψηλότερα καταταγμένα αδέλφια του. Ένα πραγματικά υπέροχο κρασί, **93+** βαθμοί. Το απόγειό του αναμένεται μόλις σε περίπου πέντε χρόνια, και μπορούμε να του πιστώσουμε ακόμη δεκαπέντε καλά χρόνια ωρίμανσης. Ότι το ελληνικό Syrah μπορεί να είναι εκπληκτικά ανθεκτικό στην παλαίωση έχει φανεί ήδη αρκετές φορές· αυτός εδώ ανήκει σε εκείνη τη σειρά.

Αντοχή χωρίς σύστημα

Αυτό που ενώνει τα πέντε κρασιά δεν είναι κάποια βαθμίδα ούτε κάποια ετικέτα, είναι ο χρόνος που αντέχουν. Ο 2010 αποδεσμεύτηκε μόλις μετά από πάνω από μία δεκαετία στο κελάρι του οινοποιείου και πήρε στα δεκατέσσερά του ακόμη χρυσό στην Ιαπωνία. Ο Tomos I στέκεται στα δεκατρία του εκπληκτικά ευκολόπιοτος στο απόγειό του και έχει παράθυρο κατανάλωσης έως το 2036. Ο Tomos II είναι ακόμη πολύ, πολύ φρέσκος και θα πρέπει να κρατήσει τους βαθμούς του επίσης έως το 2036. Ο Tomos III έχει το απόγειό του ακόμη μπροστά του, παράθυρο κατανάλωσης έως το 2041. Ακόμη και ο Anny's Animus, ο μόνος για τον οποίο χρειάζεται βιασύνη, αντέχει έως περίπου το 2031. Ερυθρά κρασιά δώδεκα έως δεκαέξι ετών από μια ζώνη που σχεδόν κανείς δεν γνωρίζει, και κανένα δεν καταρρέει: αυτή είναι η επαγγελματική κάρτα της Τριφυλίας. Η κατάταξη σε Premium, Super Premium και Ultra Premium δεν λέει τίποτα γι' αυτό· στο ποτήρι, σε αυτή τη δοκιμή, στεκόταν απλώς ανάποδα.

Σύσταση

Όποιος θέλει να αγοράσει, αγοράζει τον Tomos III Syrah και τον αφήνει να περιμένει· το απόγειό του δεν έχει έρθει ακόμη, και από τα πέντε κρασιά έχει μπροστά του τη μεγαλύτερη ζωή. Τον Anny's Animus αξίζει να τον προμηθευτεί κανείς και να τον πιει μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια, βρίσκεται ακριβώς τώρα στην καλύτερή του στιγμή. Τον Tomos I και τον Cabernet Sauvignon Bio 2010 μπορεί κανείς να τους ανοίξει χωρίς δισταγμό, και οι δύο έχουν φτάσει στο επίπεδό τους και θα το κρατήσουν για ένα διάστημα ακόμη. Ο Tomos II είναι το κρασί για τους υπομονετικούς, που θέλουν σε μερικά χρόνια να έχουν στο κελάρι τους ένα από τα ελάχιστα ακόμη φρέσκα ελληνικά Merlot του 2014. Στις βαθμίδες της ιστοσελίδας δεν χρειάζεται να σπαταλήσει κανείς ούτε μία σκέψη.

Όποιος θέλει να λαμβάνει μελλοντικές συγκριτικές δοκιμές και αναλύσεις χρονιών για το ελληνικό κρασί απευθείας στο ηλεκτρονικό του ταχυδρομείο: Εγγραφείτε εδώ στο newsletter.